Histamina — przyczyny nadmiaru i dieta eliminacyjna

23 listopada 2023
histamina-na-plecach-kobiety

Czy nadmiar histaminy w organizmie może być szkodliwy? Czym jest histamina i jaką pełni funkcję? Dlaczego niektórzy muszą przestrzegać diety niskohistaminowej?

W tym artykule odpowiemy na wszystkie te pytania, przyjrzymy się bliżej przyczynom, które mogą leżeć u podstaw nietolerancji histaminy i omówimy dietę eliminacyjną, która może pomóc zarządzać jej poziomem i łagodzić nieprzyjemne objawy.

Czym jest histamina?

Histamina to organiczny związek azotowy, który odgrywa kluczową rolę w przebiegu wielu procesów w organizmie. Jest niezbędnym elementem w reakcjach immunologicznych organizmu, regulacji procesów fizjologicznych oraz funkcjonowaniu układu nerwowego.

Histamina jest niezbędna do prawidłowej odpowiedzi immunologicznej na obecność alergenów, ponieważ wówczas jest uwalniana przez komórki odpornościowe i przyczynia się do rozszerzenia naczyń krwionośnych, co z kolei umożliwia większy przepływ krwi i dostarczenie białych krwinek do miejsca infekcji lub uszkodzenia.

Nietolerancja histaminy — przyczyny, mechanizm i objawy 

Nietolerancja histaminy nie jest alergią, lecz wynikiem nadmiernego gromadzenia się histaminy w organizmie. Zaburzenie to dotyczy około 1% populacji, przy czym 80% z nich stanowią osoby w średnim wieku​.

Mechanizm nietolerancji histaminy wiąże się z brakiem równowagi między ilością produkowanej histaminy a zdolnością organizmu do jej rozkładania i eliminacji. Komórki uwalniają histaminę w odpowiedzi na różnego rodzaju czynniki wyzwalające. Następnie histamina jest magazynowana lub rozkładana przez specjalne enzymy. W sytuacjach, w których organizm nie jest w stanie prawidłowo rozłożyć histaminy, dochodzi do jej nadmiernego gromadzenia się w tkankach.

Pośród objawów nietolerancji histaminy najczęściej wymienia się bóle głowy, silne migreny, zatkanie nosa, osłabienie i uczucie zmęczenia, wysypkę i pokrzywkę, czy problemy trawienne​​.

Na nietolerancję histaminy szczególnie narażone są osoby cierpiące na różnego rodzaju zaburzenia trawienne, co wskazuje na istotny związek między przewodem pokarmowym a zdolnością organizmu do metabolizowania histaminy.

Nietolerancja histaminy często stanowi wyzwanie zarówno diagnostyczne, jak i terapeutyczne, ponieważ jej objawy często przypominają alergie pokarmowe, co może być mylące zarówno dla pacjentów, jak i lekarzy.

Rozpoznanie i leczenie nietolerancji histaminy wymaga zrozumienia jej przyczyn oraz indywidualnego podejścia do każdego pacjenta. Takie postępowanie jest niezbędne do tego, aby skutecznie zarządzać i kontrolować objawy związane z nadmiarem histaminy w organizmie​.

Jakie są przyczyny nadmiaru histaminy?

Nadmiar histaminy w organizmie może być wynikiem wielu czynników, które zakłócają równowagę między produkcją a rozkładem tego związku chemicznego. Histamina, będąca istotnym elementem układu odpornościowego, układu pokarmowego oraz ośrodkowego układu nerwowego, pełni funkcję mediatora w odpowiedziach zapalnych i komunikacji między organizmem a mózgiem.

Kluczowe enzymy, takie jak diaminooksydaza (DAO) w przewodzie pokarmowym i N- metylotransferaza histaminowa (HMT) w ośrodkowym układzie nerwowym, odpowiadają za rozkład histaminy do postaci, którą organizm jest w stanie prawidłowo metabolizować. Wystąpienie niedoboru jednego lub obu tych enzymów może być uwarunkowane genetycznie, lub wynikać z upośledzenia prawidłowej pracy jelit.​

Czynniki takie jak nietolerancja glutenu, zespół jelita przesiąkliwego, zespół rozrostu bakteryjnego (SIBO), spożywanie pokarmów obniżających działanie enzymów (alkohol, napoje energetyczne, herbata), czy niektóre leki (np. niesteroidowe leki przeciwzapalne, antydepresanty, immunomodulatory, leki przeciwarytmiczne, leki antyhistaminowe i blokery H2) mogą inaktywować DAO, co dodatkowo przyczynia się do nadmiaru histaminy​. Do przyczyn nadmiaru histaminy możemy zaliczyć również alergie, które mogą przyczyniać się do nadprodukcji histaminy poprzez reakcje IgE.

Zrozumienie potencjalnych przyczyn i mechanizmów jest kluczowe, ponieważ nadmiar histaminy, poza wyzwalaniem typowych reakcji, może prowadzić do wystąpienia naprawdę szerokiego zakresu symptomów, często trudnych do zidentyfikowania, np. zaburzeń cyklu menstruacyjnego, arytmii, problemów ze snem, zaburzeń nastroju, czy nadciśnienia tętniczego.

Jak leczy się nietolerancję histaminy?

Tak jak już podkreślaliśmy, nietolerancja histaminy jest złożonym zagadnieniem, które często może powodować wiele trudności zarówno w diagnostyce, jak i w leczeniu. Najskuteczniejszym i najczęściej zalecanym sposobem leczenie jest stosowanie diety eliminacyjnej.

Dieta niskohistaminowa okazuje się prostym i bezkosztowym narzędziem w łagodzeniu objawów i poprawie jakości życia osób z symptomami związanymi z histaminą.

Przestrzeganie dobrze zbilansowanej diety eliminującej może stanowić wyzwanie ze względu na restrykcyjność w wykluczaniu niektórych produktów. Niemniej jednak jest to kluczowa część terapii, a poprawa stanu zdrowia zwykle jest odczuwalna w ciągu 4-6 tygodni​.

Innym rozwiązaniem może być przyjmowanie brakujących enzymów, choć działanie takich suplementów jest ograniczone jedynie do przewodu pokarmowego i nie zwiększa ogólnoustrojowego poziomu DAO​.

Dieta w nietolerancji histaminy

Dieta niskohistaminowa stanowi kluczowy element w zarządzaniu nietolerancją histaminy, mając na celu minimalizację objawów, które mogą wystąpić po spożyciu pokarmów bogatych w histaminę. Zrozumienie najważniejszych zasad diety eliminacyjnej, a także świadome podejmowanie wyborów żywieniowych, może znacząco poprawić komfort życia osób z nietolerancją histaminy.

Podstawą diety niskohistaminowej jest unikanie pokarmów, które są naturalnie bogate w histaminę lub mogą pobudzać jej uwalnianie, a także produktów, które mogą blokować działanie enzymu DAO odpowiedzialnego za rozkład histaminy.

Jakie produkty należy wykluczyć w diecie niskohistaminowej?

Produkty bogate w histaminę:

  • Warzywa — bakłażan, szparagi, fasolka szparagowa, szpinak, kiszonki (np. kapusta, ogórki), pomidory.
  • Owoce — bardzo dojrzałe owoce, awokado, banan, cytrusy (np. limonka, pomarańcza, grejpfrut), truskawki, śliwka, kiwi, ananas, żurawina, papaja.
  • Nabiał — sery dojrzewające półtwarde (np. camembert, cheddar, feta, gouda), sery twarde (np. grana padano, parmezan), jaja, fermentowane produkty mleczne (np. kefir, maślanka, jogurty, twarogi).
  • Mięso — wędliny dojrzewające i surowe (np. szynka prosciutto, salami), przetwory mięsne, produkty wędzone.
  • Ryby — tłuste ryby (np. łosoś), ryby o ciemnym mięsie (np. makrela, tuńczyk), konserwy rybne, ryby wędzone.
  • Produkty fermentowane — kiszonki, nabiał, napoje np. kombucha.

Produkty blokujące działanie enzymów:

  • Alkohol — szczególnie wino i mocne alkohole,
  • Napoje energetyczne.

Powyższa lista jest opracowana na podstawie aktualnych zaleceń i może służyć jako punkt wyjścia dla osób z nietolerancją histaminy, które chcą dostosować swoją dietę. Warto pamiętać, że reakcje na poszczególne pokarmy mogą być indywidualne i należy je dostosowywać na podstawie obserwacji własnego organizmu oraz w porozumieniu z lekarzem lub dietetykiem.

W celu uzyskania optymalnych rezultatów zaleca się eliminację pokarmów wysokohistaminowych na okres 30 dni, a następnie stopniowe i pojedyncze włączanie ich do diety, obserwując reakcje organizmu. Takie działanie może pomóc w identyfikacji konkretnych pokarmów wyzwalających objawy nietolerancji histaminy​​. Istotne może być również prowadzenie dzienniczka żywieniowego, który pomoże zidentyfikować specyficzne pokarmy, które nasilają negatywne objawy.

Kierowanie się wskazówkami dotyczącymi diety niskohistaminowej oraz świadome zarządzanie nietolerancją histaminy, poprzez odpowiedni dobór pokarmów i suplementów, może przynieść znaczną ulgę w objawach i przyczynić się do poprawy jakości życia.