Ortoreksja — kiedy zdrowe odżywianie staje się obsesją

Opublikowano: 21 kwietnia 2024r.
Czas czytania około: 7 min
21 kwietnia 2024
posilek-na-ortoreksji

Czy masz wrażenie, że „zdrowe odżywianie” dla wielu osób (zwłaszcza w mediach społecznościowych) jest nie tylko sposobem na życie, ale wręcz swego rodzaju misją? O ile na pierwszy rzut oka nie ma w tym nic złego, tak jednak granica między troską o zdrową dietę a obsesyjnym podejściem do tego, co jemy, może być naprawdę cienka.

Ortoreksja to zaburzenie odżywiania. Osoba zmagająca się z tym problemem staje się nadmiernie zaabsorbowana jedzeniem, powszechnie uznawanym za „zdrowe”. 

Według dostępnych danych około 1-2% populacji może wykazywać objawy ortoreksji, jednak rzeczywiste liczby mogą być znacznie wyższe, biorąc pod uwagę trudności w diagnozowaniu tego zaburzenia. 

Czym dokładnie jest ortoreksja? Jakie są jej objawy i przyczyny? Jak sobie z nią poradzić, aby zdrowe odżywianie mogło być źródłem dobrego samopoczucia, a nie niepokoju?  

Czym jest ortoreksja?

Ortoreksja to zaburzenie odżywiania, w którym chora osoba  „pozwala sobie” na spożywanie jedzenia, które powszechnie uznaje się za zdrowe. Osoby cierpiące na ortoreksję często unikają wielu różnych pokarmów, a nawet całych grup produktów, które często same uznają za niezdrowe. Niestety często wiąże się to także z nieświadomym ograniczeniem spożycia kalorii, jednak nie jest to reguła. 

Trudnością w diagnozowaniu ortoreksji jest to, że na pierwszy rzut oka osoba z problemem odżywia się  „normalnie”, bardzo zdrowo i wysokoodżywczo. W ortoreksji jednak nie zawsze chodzi o to, co się je, ale jak bardzo myśli się o jedzeniu. Dbałość o zdrowe zakupy, odżywcze gotowanie, unikanie żywności  „rekreacyjnej”, uznawanej przez daną osobę za  „niezdrową” w przypadku zaburzenia pochłania bardzo duże ilości czasu i wpływa na codzienne funkcjonowanie.

W przeciwieństwie do anoreksji czy bulimii, gdzie obsesja dotyczy ilości jedzenia i masy ciała, ortoreksja koncentruje się na jakości jedzenia. Chociaż zdrowe odżywianie jest ważne, osoby z ortoreksją mogą doświadczać lęku związanego z jedzeniem pokarmów, które nie pasują do ich, często bardzo rygorystycznych, standardów zdrowego odżywiania.

Objawy i konsekwencje ortoreksji — co powinno zaniepokoić?

Świadomość występowania ortoreksji i umiejętność zauważania niepokojących objawów jest bardzo ważna — zarówno z perspektywy troski o swoich bliskich, jak i troski o samego siebie. Chociaż zwracanie uwagi na zdrowe odżywianie jest wręcz pożądane to, ortoreksja wykracza poza zdrowe nawyki, prowadząc do obsesyjnego skupienia na „czystym” jedzeniu, czy „trzymaniu zdrowej michy”.

Jakie są objawy ortoreksji?

  • Spędzanie nadmiernej ilości czasu na myśleniu o zdrowej żywności.
  • Planowanie posiłków na wiele dni lub nawet tygodni do przodu z bardzo dużą dokładnością.
  • Unikanie spożywania szerokiej gamy żywności, w tym wielu uznawanych za zdrowe — np. olejów,  orzechów, serów czy nabiału.
  • Obsesyjne liczenie wartości odżywczych posiłków — nie pod kątem kalorii, a „makro”.
  • Chęć spożycia tylko tych posiłków, które samodzielnie się przygotowało — w tym także bardzo częste gotowanie dla innych, nawet kiedy sytuacja na to nie pozwala. 
  • Silny lęk przed spożyciem pokarmów uważanych za niezdrowe.
  • Społeczna izolacja spowodowana unikaniem sytuacji, w których może pojawić się „niezdrowe” jedzenie — np. spotkania z rodziną/przyjaciółmi.
  • Poczucie wyższości z powodu swoich nawyków żywieniowych.

Czy troska o „zdrowe odżywianie” może mieć poważne konsekwencje?

Konsekwencje ortoreksji mogą być naprawdę poważne. Długotrwałe ograniczenie spożycia różnych grup produktów może prowadzić do niedoborów żywieniowych (np. nabiału — wysokie ryzyko niedoboru wapnia). To z kolei może skutkować problemami zdrowotnymi — np. osłabieniem kości, problemami z układem pokarmowym czy zaburzeniami hormonalnymi.

Obsesja na punkcie zdrowego jedzenia może przyczyniać się do pogorszenia relacji społecznych i izolacji. Może także wpłynąć na zdrowie psychiczne, powodując silny lęk, a nawet depresję. Ważne jest, by pamiętać, że zdrowe odżywianie powinno polegać na równowadze i elastyczności, a nie na restrykcjach i lęku.

Przyczyny ortoreksji

Rozwój ortoreksji może mieć różne przyczyny, z których wiele jest głęboko zakorzenionych w naszym społeczeństwie i kulturze. Media społecznościowe często promują nie tylko szczupłą sylwetkę, ale także ideę zdrowego stylu życia, czasem przedstawiając ją w sposób, który może wywołać presję w dbałości i osiąganiu perfekcji żywieniowej. 

Porównywanie się z obrazami „idealnych” ciał, wciąż zmieniających się kanonów piękna i wykreowanych, idealnych diet może prowadzić do niezdrowych oczekiwań wobec własnego ciała i sposobu odżywiania. 

Ważnymi czynnikami mogą być także osobiste predyspozycje, w tym tendencje do perfekcjonizmu, bardzo duża potrzeba kontroli nad własnym życiem oraz specyficzny sposób radzenia sobie ze stresem i emocjami. Ludzie zmagający się z lękiem lub niską samooceną mogą znaleźć w ściśle kontrolowanym jadłospisie poczucie większej kontroli nad swoim życiem. 

Warto również zaznaczyć, że niektóre osoby mogą rozwinąć ortoreksję po doświadczeniach zdrowotnych, które skłoniły je do zmiany diety w celu polepszenia samopoczucia. Obawa przed powrotem dużego dyskomfortu i pogorszeniem zdrowia może nasilić skłonności do potrzeby bardzo ścisłego kontrolowania swojej diety. 

Jak radzić sobie z ortoreksją?

Radzenie sobie z ortoreksją wymaga przede wszystkim zrozumienia, że zdrowe jedzenie powinno poprawiać jakość życia, a nie prowadzić do negatywnych emocji. Oczywiście bardzo łatwo jest o tym mówić, jednak w praktyce wiele osób bez odpowiedniej pomocy nie jest w stanie samodzielnie poradzić sobie z problemem. Ważne jest, by szukać wsparcia u specjalistów — psychologów, dietetyków i psychodietetyków — którzy pomogą zbudować zdrową relację z jedzeniem. 

Prawidłowo prowadzona edukacja żywieniowa pozwala na lepsze rozumienie potrzeb organizmu i uczy, jak cieszyć się różnorodnością w diecie bez poczucia winy. 

Warto pamiętać, że praca nad akceptacją siebie i swoich emocji jest równie ważna, co nauka elastyczności w podejściu do diety. Otwarcie się na nowe doświadczenia kulinarne i dzielenie posiłków z bliskimi może pomóc w przełamaniu obsesyjnych nawyków. Pamiętaj, że droga do zdrowia to proces, w którym ważna jest cierpliwość i wyrozumiałość wobec siebie.

  1. Niemczyk-Judas, A., Kozak, M., Ścisło, P., & Badura-Brzoza, K. (2023). Ortoreksja-aktualny przegląd badań. HUMANITAS Pedagogika i Psychologia, 1, 237-248.
  2. Mróz, M. W., & Korek, E. (2020). Ortoreksja–nowa jednostka chorobowa związana z zaburzonymi wzorcami odżywiania. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 26(2), 102-105.
  3. Hyrnik, J., Zasada, I., Jelonek, I., Wilczyński, K. M., & Janas-Kozik, M. (2021). Ortoreksja–aktualne ujęcie problemu. Przegląd badań. Psychiatria Polska, 55(2), 405-420.
  4. Biskupek-Wanot, A., Wanot, B., & Wiśniewska-Śliwińska, H. (2020). Dieta a zdrowie i wiek.
  5. Pieczykolan, A., Grzesik-Gąsior, J., Bień, A., & Krygowska, K. (2023). Zaburzenia ortoreksyjne a poczucie własnej skuteczności i satysfakcja z życia studentów kierunków medycznych–badanie przekrojowe. Sztuka Leczenia, 38(2).