Spis treści
Dieta ubogoresztkowa (bezresztkowa) – to musisz wiedzieć:
- Do 10 g błonnika na dobę to limit w diecie ubogoresztkowej według propozycji autorów przeglądu w „Advances in Nutrition” z 2015 roku.
- Co najmniej 25 g błonnika na dobę to zalecana ilość dla zdrowych dorosłych według WHO i polskich zaleceń, a według szacunków podawanych przez NCEŻ średnie spożycie w Polsce to 17,5 g u kobiet i 20,9 g u mężczyzn.
- Około 9,4 g błonnika i 1440 kcal dostarcza przykładowy jadłospis na jeden dzień, którego wartości odżywcze policzono na podstawie bazy USDA.
- Dziewięć badań z 1686 pacjentami objęła metaanaliza z 2016 roku: dieta ubogoresztkowa przed kolonoskopią dała podobną jakość przygotowania jelita jak dieta płynna, a pacjenci lepiej ją tolerowali.
- W 2019 roku Europejskie Towarzystwo Endoskopii Przewodu Pokarmowego (ESGE) zaleciło stosowanie diety ubogobłonnikowej w dniu poprzedzającym kolonoskopię.
- Dietę ubogoresztkową stosuje się czasowo, na zalecenie lekarza, i nie jest ona sposobem na redukcję masy ciała.
Lekarz zalecił Ci czasowe ograniczenie błonnika i zastanawiasz się, co to właściwie oznacza? Dieta ubogoresztkowa to specjalistyczny plan żywienia, który czasowo zmniejsza ilość resztek pokarmowych w Twoim układzie pokarmowym. Stosuje się ją w konkretnych sytuacjach medycznych, takich jak choroby jelit, po niektórych operacjach czy jako element przygotowania do badań, np. kolonoskopii.
Na czym polega dieta ubogoresztkowa i ile błonnika można zjeść w ciągu dnia?
Dieta ubogoresztkowa polega na czasowym ograniczeniu błonnika, w tym artykule do nie więcej niż 10 g na dobę (za przeglądem z 2015 roku). Resztki pokarmowe to niestrawione części jedzenia, które zwiększają objętość stolca i składają się głównie z włókien roślinnych, czyli błonnika. W praktyce dieta ubogoresztkowa oznacza po prostu dietę z małą ilością błonnika. Jej celem jest zmniejszenie ilości niestrawionych resztek w jelitach. Limit błonnika to duża restrykcja w porównaniu z zalecaną ilością dla zdrowej osoby dorosłej:
- dieta ubogoresztkowa: do 10 g błonnika na dobę, lekarz może zalecić inny zakres,
- zdrowa osoba dorosła: co najmniej 25 gramów na dobę.
Przeciętna osoba w Polsce nie dobija nawet do tej zalecanej ilości, więc takie ograniczenie wymaga świadomego planowania posiłków i liczenia porcji.
Czym dieta ubogoresztkowa różni się od bezresztkowej i bogatoresztkowej?
W praktyce medycznej terminy „dieta ubogoresztkowa” i „dieta bezresztkowa” są często używane zamiennie. Oba terminy oznaczają ograniczenie produktów bogatych w błonnik i nie ma między nimi ścisłego, naukowego rozróżnienia. Ich przeciwieństwem jest dieta bogatoresztkowa, w której celowo zwiększa się ilość błonnika, co może wspierać prawidłową regularność wypróżnień.
Kiedy lekarz zaleca dietę ubogoresztkową?
Lekarz może zalecić dietę ubogoresztkową tylko w sytuacjach medycznych, gdy trzeba czasowo ograniczyć ilość błonnika. Według autorów przeglądu z 2015 roku są to przede wszystkim:
- zaostrzenia nieswoistych chorób zapalnych jelit, takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego,
- zapalenie uchyłków,
- zaostrzenia zespołu jelita drażliwego (IBS) i niektóre infekcje jelitowe, w wybranych przypadkach,
- okres po niektórych operacjach na przewodzie pokarmowym,
- przygotowanie do kolonoskopii.
Nie jest to jednak rutynowe postępowanie dla każdego pacjenta z chorobą jelit. Według wytycznych ESPEN (Europejskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego i Metabolizmu) z 2017 roku nie ma jednej diety, która wyciszy każde zaostrzenie nieswoistego zapalenia jelit, więc dietę dobiera się indywidualnie. Diety eliminacyjne nie są też zalecane w aktywnej chorobie Leśniowskiego-Crohna. Dlatego o ograniczeniu błonnika decyduje lekarz, po ocenie konkretnej sytuacji.
Ograniczenie błonnika w dniu poprzedzającym kolonoskopię może zmniejszyć ilość resztek i ułatwić ocenę błony śluzowej jelita. Dieta jest tylko jednym elementem przygotowania; preparat do oczyszczenia jelita należy przyjąć w porach wskazanych w instrukcji placówki.
Co można jeść na diecie ubogoresztkowej?
Jadłospis na diecie ubogoresztkowej opiera się na produktach lekkostrawnych z małą ilością błonnika. W ostrym okresie choroby ulotka Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie przewiduje najpierw słabą herbatę, kleiki, napar z czarnych jagód i marchwiankę. Gdy nie ma dolegliwości, dodaje się sucharki, czerstwą bułkę i ryż, potem delikatne mięso, ryby, drób i purée ziemniaczane, a na końcu owoce i warzywa. Poniższa lista przedstawia schemat z cytowanej ulotki dotyczący ostrego okresu choroby; przed kolonoskopią należy stosować listę produktów przekazaną przez placówkę wykonującą badanie. Produkty zalecane to:
- Produkty zbożowe: jasne pieczywo pszenne (najlepiej czerstwe), sucharki, kasza manna, biały ryż, drobny makaron (np. nitki), biszkopty i herbatniki,
- Chude mięso i ryby: cielęcina, wołowina, indyk i kurczak (bez skóry), dorsz, sandacz, a z wędlin chuda szynka drobiowa i polędwica,
- Nabiał: chude mleko, chudy twaróg i inne przetwory mleczne o niskiej zawartości tłuszczu,
- Jaja: gotowane na miękko,
- Warzywa i owoce: gotowane, obrane ze skórki i przetarte (np. marchew, szpinak), gotowane ziemniaki w formie purée, a także dojrzałe owoce bez pestek i skórek w postaci przecierów, musów lub soków (np. banany, jabłka, morele),
- Napoje: słaba herbata, woda mineralna, rozcieńczone soki.
Liczy się też sposób przygotowania. Według ulotki potrawy gotuje się w wodzie lub na parze, dusi bez obsmażania na tłuszczu albo piecze w pergaminie. Tłuszcz nie znika całkiem: ulotka dopuszcza masło, margarynę miękką oraz oleje roślinne (oliwa z oliwek, olej rzepakowy), a odrzuca smalec, słoninę i łój.
Jakie produkty ograniczać na diecie ubogoresztkowej?
Na diecie ubogoresztkowej ogranicza się przede wszystkim produkty bogate w błonnik pokarmowy, zwłaszcza te zawierające duże ilości nierozpuszczalnych frakcji błonnika. Celem jest zmniejszenie ilości niestrawionych resztek pokarmowych w jelitach i ograniczenie objętości stolca. Zakres ograniczeń zależy od przyczyny stosowania diety, stanu zdrowia pacjenta oraz indywidualnej tolerancji produktów.
Do produktów, które najczęściej wymagają ograniczenia, należą:
- Produkty zbożowe pełnoziarniste: pieczywo razowe i żytnie pełnoziarniste, grube kasze (np. gryczana, pęczak), otręby, musli z dodatkiem ziaren oraz makarony pełnoziarniste.
- Nasiona roślin strączkowych: fasola, soczewica, groch i ciecierzyca, szczególnie spożywane w całości, ze skórką.
- Orzechy, pestki i nasiona: migdały, orzechy włoskie, pestki dyni, słonecznik, sezam i siemię lniane w postaci całych nasion.
- Warzywa o wysokiej zawartości błonnika: m.in. kapusta, warzywa z grubymi łodygami i twardymi częściami oraz surowe warzywa ze skórką i pestkami.
- Owoce zawierające skórki, pestki i duże ilości błonnika: np. maliny, jeżyny, porzeczki oraz suszone owoce.
Nie wszystkie produkty z wymienionych grup muszą być całkowicie wykluczone. Znaczenie mają wielkość porcji, sposób przygotowania oraz indywidualna tolerancja. Obieranie warzyw i owoców, usuwanie pestek czy przecieranie produktów może pomóc zmniejszyć ilość błonnika w posiłku.
Jak wygląda przykładowy jadłospis diety ubogoresztkowej na jeden dzień?
Przykładowy jadłospis na jeden dzień mieści się w dziennym limicie błonnika: całość dostarcza około 1440 kcal i 9,4 g błonnika. Masy podano po obróbce (poza suchą kaszą manną): jajko po ugotowaniu, pierś z kurczaka i dorsz po upieczeniu, bez skóry. To przykład doboru produktów, a nie zalecana kaloryczność, którą ustala się indywidualnie.
| Posiłek | Propozycja dania |
|---|---|
| Śniadanie | Kasza manna (50 g suchej) ugotowana na mleku 0% (200 g) z musem jabłkowym bez cukru (50 g) |
| II śniadanie | Czerstwa bułka pszenna (50 g) z chudą szynką drobiową (20 g) i jajkiem na miękko (50 g) |
| Obiad | Pieczona pierś z kurczaka (120 g), purée ziemniaczane (150 g) z masłem (5 g), gotowana marchewka (60 g) |
| Podwieczorek | Koktajl bananowy: banan (60 g) zblendowany z mlekiem 0% (150 g) |
| Kolacja | Dorsz pieczony w pergaminie (150 g) z białym ryżem (180 g po ugotowaniu) i masłem (5 g) |
Nawet zalecane produkty zawierają błonnik, dlatego ważna jest kontrola wielkości porcji, by nie przekroczyć limitu. Zawartość błonnika w 100 g wybranych produktów z jadłospisu (USDA FoodData Central):
| Produkt | Błonnik w 100 g |
|---|---|
| Marchew gotowana | 3,0 g |
| Banan surowy | 2,6 g |
| Bułka pszenna (kajzerka) | 2,3 g |
| Kasza manna sucha | 1,9 g |
| Ziemniaki gotowane bez skórki | 1,8 g |
| Mus jabłkowy bez cukru | 1,1 g |
| Biały ryż gotowany | 0,4 g |
| Dorsz pieczony | 0 g |
Jak długo trwa dieta ubogoresztkowa i jak wygląda przed kolonoskopią?
Dieta ubogoresztkowa ma trwać jak najkrócej, a jej czas ustala lekarz lub placówka wykonująca badanie. Przed kolonoskopią wytyczne Europejskiego Towarzystwa Endoskopii Przewodu Pokarmowego (ESGE) z 2019 roku zalecają dietę ubogobłonnikową w dniu poprzedzającym badanie. Przy zaostrzeniu choroby jelit autorzy przeglądu z 2015 roku mówią o kilku dniach pod nadzorem dietetyka, a w pozostałych sytuacjach zakres i czas ograniczenia błonnika wyznacza lekarz.
Metaanaliza dziewięciu badań z 2016 roku (1686 pacjentów) nie wykazała różnic w jakości przygotowania jelita między dietą ubogoresztkową a płynną w dniu przed kolonoskopią. Pacjenci lepiej tolerowali dietę ubogoresztkową i częściej chcieli powtórzyć takie przygotowanie.
Jakie są zagrożenia zbyt długiego ograniczania błonnika?
Bez wskazań medycznych długotrwałe ograniczanie błonnika nie jest zalecane. Powody są następujące:
- błonnik jest wykorzystywany przez mikroorganizmy jelitowe, a produkty jego fermentacji (krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe) wspierają zdrowie jelita grubego,
- w diecie brakuje wtedy produktów bogatych w magnez (np. razowego pieczywa, kaszy gryczanej, orzechów i nasion roślin strączkowych), cynk i witaminę E (według norm NIZP-PZH 2024),
- błonnik może wspierać prawidłową regularność wypróżnień, a jego ograniczenie wymaga pilnowania nawodnienia.
Nie chcesz liczyć kalorii i gotować? Wypróbuj dietę Light
Gdy lekarz pozwoli Ci wrócić do zwykłego jadłospisu, możesz sprawdzić dietę Light. Nie jest to dieta lekkostrawna ani ubogoresztkowa, ale dania w niej są gotowane na parze, duszone lub pieczone, a posiłki smażone i tłuste są ograniczone. W menu znajdziesz na przykład takie dania jak indyk w sosie pieczeniowym z opiekanymi ziemniakami i surówką wiosenną. Cena diety zaczyna się od 64,99 zł za dzień. Sprawdź dietę Light Kuchni Vikinga.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy na diecie ubogoresztkowej można pić kawę?
Tak, na diecie ubogoresztkowej można pić kawę, ponieważ sama kawa nie dostarcza istotnych ilości błonnika pokarmowego. Dieta ta nie wymaga automatycznego ograniczania kofeiny. W niektórych chorobach przewodu pokarmowego kawa może jednak nasilać dolegliwości, dlatego jej spożycie warto dostosować do indywidualnej tolerancji i zaleceń lekarza.
Czy ziemniaki są dozwolone na diecie ubogoresztkowej?
Tak, ziemniaki są zalecane gotowane, pieczone lub jako purée. Ziemniaki też zawierają błonnik (zob. tabela przy jadłospisie), więc wielkość porcji ma znaczenie przy dziennym limicie.
Czy dieta ubogoresztkowa odchudza?
Nie, sama dieta ubogoresztkowa nie służy redukcji masy ciała. To dieta o charakterze medycznym, stosowana czasowo, gdy trzeba zmniejszyć ilość resztek pokarmowych w jelitach.
Jak wrócić do zwykłej diety po diecie ubogoresztkowej?
Po dłuższej diecie wracaj do zwykłego żywienia stopniowo, w uzgodnieniu z lekarzem; po przygotowaniu do kolonoskopii stosuj instrukcje z placówki. Błonnik zwiększa się powoli: NCEŻ radzi robić to w ciągu 1–2 tygodni, a autorzy przeglądu z 2015 roku przywołują przykład pacjentów po zapaleniu uchyłków, u których po ustąpieniu ostrych objawów dochodzono stopniowo do 20–30 g błonnika na dobę. Produkty pełnoziarniste oraz surowe warzywa i owoce wprowadzaj po kolei, małymi porcjami.
Bibliografia:
- https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/12-wskazowek-jak-zwiekszyc-spozycie-blonnika-w-diecie/
- https://www.su.krakow.pl/repozytorium-plikow/strefa-pacjenta/zalecenia-po-hospitalizacji/63-ds-15-dieta-ubogoresztkowa/file
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31295746/
- https://www.espen.org/files/ESPEN-guideline_Clinical-nutrition-in-inflammatory-bowel-disease.pdf
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4642427/
